از گفتهء هارون الرشيد خطاب به كسائى « 1 » آموزگار فرزندش امين اين عبارت نقل شده : « اى على بن حمزه ما تو را در مرتبتى قرار داديم كه همت خودت تو را بدانجا نمىرساند . بنابراين از اشعار آنچه را عفت كلام در آنها بيشتر است و از احاديث آنچه را كه بيشتر محاسن اخلاقى را در خود جمع دارد براى ما روايت كن و با ما از آداب ايرانيان و هنديان ( آداب الفرس و الهند ) سخن بگوى » . « 2 » و وقتى معلّم الواثق باللّه ( متولد 199 ه . ق ) فرزند مأمون از خليفه پرسيد كه به او چه بياموزد خليفه گفت : « به او كلام خداى تعالى را بياموز و او را وادار تا عهد اردشير را بخواند و كتاب كليله و دمنه را از بر كند » . « 3 » نامه ابن مدبر به دبيران ديوان مدتى پس از آن زمان كه سويد جد محمد بن يزداد وزير مأمون آداب ايرانيان را براى پيوستن به ديوان مرو مىآموخت و كم‌وبيش يك قرن پس از آن

--> ( 1 ) . كسائى از دانشمندان مسلمان ايرانى ، نامش على و پدرش حمزه و شهرتش كسائى و جدش عبد الله پسر بهمن پسر فيروز بود . او يكى از قرّاء سبعه و از دانشمندان نام‌آور در نحو عربى و رئيس مكتب نحوى كوفه بود . پدرش حمزه نيز از عالمان علم نحو بود . كسائى نزد خليل بن احمد در بصره به كسب اين دانش پرداخت و سپس به باديه رفت و مدتها در آنجا بود و براى كشف قواعد اصلى زبان عربى سخنان اعراب باديه را يادداشت مىكرد . كسائى دو تن از خلفاى عباسى يعنى هارون الرشيد و پسرش امين را ادب آموخت ، و داستان مناظرهء او با سيبويه در محضر يحيى پسر خالد برمكى معروف است و در كتابهاى ادب نقل شده . كسائى در سال 188 در رى در سفرى كه به همراهى هارون الرشيد بود درگذشت و در آنجا در دهى به نام زنبويه - ( وفيات ) ، به خاك سپرده شد . نوشته‌اند كه كسائى و محمد بن الحسن فضيه هر دو در اين سفر در رى درگذشتند . « دفنت الفقه و العربيه بالرى » - ( وفيات ) و رشيد آنها را به خاك سپرد و گفت امروز فقه و لغت به خاك سپرده شدند . يا چنان كه ابن خلكان نوشته هارون گفت : « فقه و عربيت در رى در خاك شدند » ( نزهة الاليا فى طبقات الادباء تأليف ابو البركات عبد الرحمن بن محمد انبارى ) ص 81 - 94 چاپ مصر 1294 ه . ق . ( 2 ) . ابن ابى الحديه ، ج 4 ، ص 137 . ( 3 ) . اين روايت را مبرّد در كتاب الفاضل ، ( ص 4 ) چنين آورده است : « ويروى ان المأمون امر معلّم الواثق باللّه - و قد سأله عمّا يعلمّه اياه - ان يعلّمه كتاب الله جلّ اسمه ، و ان يقرئه عهد اردشير ، و يحفظه كتاب كليله و دمنه » به نقل از مقدمه دكتر احسان عباس بر عهد اردشير ( ص 34 ) .